Antik Mısır tarihi: 10 dakikada firavunlar çağı

Antik Mısır'ın firavunlar çağı, Yukarı ve Aşağı Mısır'ın yaklaşık MÖ 3100'de tek krallıkta birleşmesinden Kleopatra'nın MÖ 30'daki ölümüne kadar 3 bin yıldan uzun sürer. Tarihçiler bu süreyi 30 hanedana ve üç büyük "krallık" dönemine ayırır: Gize Piramitleri Eski Krallık'tan, Luksor'daki tapınak ve mezarların çoğu Yeni Krallık'tan, Edfu ve Philae tapınakları ise Ptolemaioslar döneminden kalmadır.

Nil olmasa Mısır olur muydu?

Antik Yunan tarihçisi Herodot, Mısır'ı "Nil'in armağanı" diye anlatır ve hiç de abartmış sayılmaz. Nil her yaz taşar, çekilirken kıyılara verimli, kara bir mil bırakırdı. Mısırlılar ülkelerine bu yüzden Kemet, yani "kara toprak" derdi; iki yanda uzanan çöl ise "kızıl toprak"tı. Tarım yılı taşkına göre üç mevsime bölünürdü ve 365 günlük takvim bu döngüyü izleme ihtiyacıyla gelişti.

Taşkın, 20. yüzyılda Asvan Yüksek Barajı ile sona erdi. Bugün Nil cruise ile geçtiğiniz dar yeşil şerit, binlerce yıl önce de bütün yaşamın sığdığı yerdi.

Dönemler tek tabloda

Tarihler yaklaşıktır ve kaynağa göre birkaç on yıl oynayabilir.

Birleşme ve Eski Krallık: piramitler çağı

Geleneğe göre Yukarı Mısır'ın kralı Narmer, Nil Deltası'nı da ele geçirerek iki toprağı birleştirdi. Firavun tasvirlerinde gördüğünüz çift taç, Yukarı Mısır'ın beyaz ve Aşağı Mısır'ın kırmızı tacının birleşimidir ve bu birliği simgeler. Başkent, bugünkü Kahire'nin güneyindeki Memfis oldu.

III. hanedandan Firavun Cezer için mimar İmhotep'in Sakkara'da yaptığı Basamaklı Piramit (MÖ 2650 civarı), taştan yapılmış ilk anıtsal yapı olarak kabul edilir. Ardından Snefru, Dahşur'da kusursuz piramit biçimine ulaşana kadar denemeler yaptı. Oğlu Keops'un Gize'deki Büyük Piramidi, yapıldığında yaklaşık 146 metre yüksekliğiyle binlerce yıl dünyanın en yüksek yapısı olarak kaldı. Kefren ve Mikerinos piramitleri ile Büyük Sfenks de aynı hanedanın eseridir.

"Piramitleri köleler mi yaptı?" sorusunun bugünkü yanıtı hayır. Gize'de bulunan işçi köyü ve işçi mezarlığı, ekmek ve bira tayınıyla beslenen, örgütlü işçi ekiplerine işaret ediyor. Kızıldeniz kıyısındaki Vadi el-Cerf'te bulunan ve bilinen en eski yazılı papirüsler arasında sayılan Merer'in günlüğü de Büyük Piramit için Tura kireçtaşının Nil üzerinden taşınmasını anlatır. Platoyu gezmeden önce Gize Piramitleri rehberi yazımıza göz atabilirsiniz.

Orta Krallık: Teb sahneye çıkıyor

Eski Krallık'ın sonunda merkezî güç zayıfladı, taşradaki valiler güçlendi. Ülkeyi yeniden birleştiren, bugünkü Luksor olan Teb'den çıkan II. Mentuhotep oldu; Deir el-Bahari'deki tapınağı, yüzyıllar sonra Hatşepsut'un tapınağına da ilham verdi. Orta Krallık, Mısır edebiyatının klasik çağıdır: Sinuhe'nin Öyküsü bu dönemde yazıldı. Teb'in tanrısı Amon da bu dönemde öne çıkmaya başladı.

Ardından gelen İkinci Ara Dönem'de Asya kökenli Hiksoslar Delta'ya hâkim oldu. Atlı savaş arabasının Mısır'da bu dönemde yaygınlaştığı kabul edilir.

Yeni Krallık: imparatorluk ve Luksor'un altın çağı

Hiksosları kovan I. Ahmose ile Yeni Krallık başladı ve Mısır, Nubya'dan Suriye'ye uzanan bir güce dönüştü. Firavunlar artık piramit değil, Teb'in batısındaki Krallar Vadisi'nde kayaya oyulmuş gizli mezarlar yaptırdı. Karnak'taki Amon tapınağı, her hükümdarın eklemeleriyle dev bir tapınak kentine dönüştü.

Bu dönemin isimleri gezide sık karşınıza çıkar:

• Hatşepsut: kendini firavun ilan eden kraliçe, Deir el-Bahari tapınağının sahibi. Hikâyesi Hatşepsut yazımızda.
• III. Tutmosis: seferleriyle Mısır'ın sınırlarını en geniş haline ulaştıran asker firavun.
• III. Amenhotep: Memnon Kolosları ve Luksor Tapınağı'nın büyük bölümü onun döneminden kalır.
• Ahenaton: Amon'u bir kenara bırakıp güneş kursu Aton'a yönelen, başkenti Amarna'ya taşıyan sıra dışı firavun.
• Tutankamon: eski inançlara dönüşü başlatan genç kral; şöhretini 1922'de bulunan mezarına borçludur. Ayrıntılar Tutankamon yazımızda.
• II. Ramses: 60 yılı aşan hükümdarlığı, Ebu Simbel ve Kadeş Savaşı (MÖ 1274) ile en çok anıt bırakan firavun.

"Firavun" kelimesi de krallar için bu dönemde kullanılmaya başladı. Aslı, "büyük ev" anlamına gelen ve önceleri sarayı ifade eden per-aa sözcüğüdür.

Yabancı hanedanlar, İskender ve Kleopatra

Yeni Krallık'tan sonra Mısır'ı Libya kökenli, ardından Nubyalı (Kuşlu) hanedanlar yönetti; Asurlular ve MÖ 525'te Persler ülkeyi ele geçirdi. MÖ 332'de Büyük İskender geldi ve Akdeniz kıyısında İskenderiye'yi kurdu. Onun ölümünden sonra komutanı Ptolemaios'un soyundan gelen Makedon kökenli bir hanedan yaklaşık üç yüzyıl hüküm sürdü.

Ptolemaioslar Yunanca konuşuyordu, ama kendilerini firavun olarak tasvir ettirdi ve tapınaklarını geleneksel Mısır üslubunda yaptırdı. Nil cruise'un uğradığı Edfu ve Kom Ombo ile Asvan'daki Philae, bu yüzden "geç" ama en iyi korunmuş tapınaklar arasındadır. Hanedanın son hükümdarı VII. Kleopatra MÖ 30'da öldü ve Mısır bir Roma eyaleti oldu.

Hiyeroglifler nasıl çözüldü?

Hiyeroglif, hem ses hem anlam bildiren işaretlerden oluşan bir yazıdır ve Roma döneminin sonunda unutuldu. Anahtar, 1799'da Reşit (Rosetta) kasabası yakınında bulunan bir taş oldu: üzerinde aynı ferman hiyeroglif, demotik ve Yunanca olarak yazılıydı. Fransız dilbilimci Jean-François Champollion çözümünü 1822'de açıkladı. Tapınaklarda göreceğiniz oval çerçeveler kartuştur ve içlerinde her zaman bir kral ya da kraliçe adı yazar.

Gezmeden önce bilmeniz faydalı birkaç kavram

• Pilon: tapınakların girişindeki iki kuleli anıtsal kapı.
• Hipostil salon: tavanı sık dizilmiş sütunlarla taşınan salon; Karnak'takinde 134 sütun vardır.
• Kanopik kaplar: mumyalama sırasında çıkarılan iç organların konduğu dört kap.
• Başlıca tanrılar: güneş tanrısı Ra, Teb'in tanrısı Amon (sık sık Amon-Ra olarak), ölüler diyarının tanrısı Osiris, karısı İsis, oğulları şahin başlı Horus, çakal başlı Anubis, inek boynuzlu Hathor ve timsah başlı Sobek.

Bu tarihi nerede görürsünüz?

Firavunlar çağının izlerini en yoğun gördüğünüz yer Luksor'dur. Hurghada, Luksor, Kahire ve Şarm el-Şeyh programımızda Luksor turunda Karnak, Krallar Vadisi ve Hatşepsut Tapınağı; Kahire'de ise Gize Piramitleri ve Büyük Sfenks ziyaret edilir.

Nil cruise programımızda Luksor'un iki yakasına Kom Ombo, Asvan'daki Philae Tapınağı ve Yüksek Baraj da eklenir. Bu programda cruise boyunca yapılan müze ve ören yeri gezilerinin giriş ücretleri fiyata dahil değildir; ayrıntılar tur sayfasında.

Sık sorulan sorular

Antik Mısır kaç yıl sürdü?

Birleşmeden (MÖ 3100 civarı) Kleopatra'nın ölümüne (MÖ 30) kadar yaklaşık 3 bin yıl sürdü. Bu sürenin içinde 30 hanedan ve birkaç karışıklık dönemi vardır.

Piramitleri köleler mi yaptı?

Arkeolojik bulgular buna işaret etmiyor. Gize'deki işçi köyü, işçi mezarları ve Merer'in günlüğü, örgütlü ve tayınla beslenen işçi ekiplerinin çalıştığını gösteriyor.

Kleopatra Mısırlı mıydı?

Makedon kökenli Ptolemaios hanedanındandı. Antik yazarlara göre hanedanında Mısır dilini öğrenen ilk hükümdardı.

Luksor'daki anıtlar hangi döneme ait?

Büyük çoğunluğu Yeni Krallık'tan, yani MÖ 1550-1069 arasından kalmadır. Karnak Tapınağı ise Orta Krallık'tan Ptolemaioslara kadar uzanan eklemelerle yaklaşık 2 bin yıl boyunca büyüdü.