Hatşepsut: kadın firavun ve Deir el-Bahari tapınağı

Hatşepsut, MÖ 15. yüzyılda yaklaşık 20 yıl Mısır'ı yöneten, 18. hanedandan bir kraliçedir: önce küçük yaştaki III. Tutmosis'in naibi oldu, birkaç yıl sonra kendini firavun ilan etti. En büyük mirası, Luksor'un Batı Şeria'sında, Deir el-Bahari kayalıklarının önünde yükselen üç teraslı tapınağıdır; Luksor programlarımızda bu tapınak Krallar Vadisi ile birlikte gezilir.

Hatşepsut kimdi, nasıl firavun oldu?

Hatşepsut, I. Tutmosis'in kızıydı ve kraliyet geleneğine uygun olarak üvey kardeşi II. Tutmosis ile evlendi. II. Tutmosis genç yaşta ölünce taht, onun başka bir eşinden olan küçük oğlu III. Tutmosis'e geçti. Hatşepsut, hem üvey oğlu hem de yeğeni olan çocuk kralın naibi olarak yönetimi üstlendi.

Birkaç yıl içinde naiplik ona yetmedi: tam kraliyet unvanlarını aldı ve firavun olarak taç giydi. III. Tutmosis tahttan indirilmedi, iki hükümdar resmî olarak birlikte hüküm sürdü, ama yönetimin başında Hatşepsut vardı. Adı "soyluların en önde geleni" anlamına gelir.

Mısır tarihinde tahta oturan ilk kadın o değildi; Orta Krallık'ta Sobekneferu da hüküm sürmüştü. Ama Hatşepsut, en uzun süre tahtta kalan ve en çok anıtla iz bırakan kadın firavundur.

Neden sakallı bir erkek gibi tasvir edildi?

Firavunluk bir makamdı ve bu makamın bin yıllık bir görsel dili vardı: nemes başlığı, takma sakal, çıplak gövde ve kısa etek. Hatşepsut'un ilk heykellerinde kadın bedeni ve kraliçe giysileri görülür; hükümdarlığı ilerledikçe tasvirleri geleneksel kral imgesine yaklaştı. Bu bir kılık değiştirme değil, firavunluğun resmî dilini kullanmaktı. Yazıtlarında ise kendisi için çoğu zaman dişil dilbilgisi kullanılmaya devam etti.

Hükümdarlığında neler oldu?

Hatşepsut dönemi, büyük savaşlardan çok ticaret ve inşaatla anılır. En ünlü girişimi, Kızıldeniz üzerinden Punt ülkesine gönderilen ticaret seferidir. Punt'un yeri tam olarak bilinmese de Afrika Boynuzu ya da Kızıldeniz'in güney kıyıları olduğu düşünülür; gemiler oradan mür ve tütsü ağaçları, abanoz, fildişi, altın ve egzotik hayvanlarla döndü.

Karnak Tapınağı için diktirdiği iki dikilitaştan biri bugün hâlâ ayaktadır ve yaklaşık 29 metreyle Mısır'da ayakta duran en yüksek antik dikilitaştır. Kraliçenin yakın çevresinden, kızı Neferure'nin hocası Senenmut ise Deir el-Bahari tapınağının mimarı olarak kabul edilir.

Deir el-Bahari tapınağında neler görülür?

Tapınağın antik adı Cezer-Cezeru, yani "kutsalların en kutsalı"dır. Hatşepsut'un ölümünden sonraki kültü ve tanrı Amon için yapılan bu anıt tapınak, arkasındaki dik kalker kayalıklarla öyle uyumludur ki uzaktan doğanın bir parçası gibi görünür. Hemen yanında, yaklaşık 500 yıl önce yapılmış II. Mentuhotep tapınağının kalıntıları durur; Hatşepsut'un mimarları onun teraslı planından ilham aldı.

Tapınak, rampalarla birbirine bağlanan üç terastan oluşur:

• Alt teras: geniş avlu ve sütunlu revaklar. Rampaya yürürken tapınağın simetrisini en iyi buradan görürsünüz.
• Orta teras: en çok anlatılan kabartmalar buradadır. Güney revakta Punt seferi işlenir: gemiler, kazıklar üzerine kurulmuş evler, ağaç taşıyan denizciler; Punt kraliçesinin iri bedenli tasviri de en çok konuşulan ayrıntılardandır. Kuzey revakta ise Hatşepsut'un tanrı Amon'un kızı olarak doğuşunu anlatan sahneler, yani tahta oturma hakkının ilahi gerekçesi yer alır. Terasın iki ucunda, inek kulaklı Hathor başlıklı sütunlarıyla Hathor şapeli ve renkleri iyi korunmuş Anubis şapeli bulunur.
• Üst teras: cephede Osiris biçiminde, kollarını göğsünde kavuşturmuş Hatşepsut heykelleri sıralanır; arkada kayaya oyulmuş Amon kutsal alanı bulunur.

Bugün gördüğünüz yapının önemli bir kısmı, 20. yüzyılda başlayan ve Polonyalı ile Mısırlı arkeologların yürüttüğü uzun soluklu restorasyonlarla ayağa kaldırıldı. Kabartmaların bazılarında yüzlerin ve adların kazındığını fark edeceksiniz; nedeni aşağıda.

Hatşepsut'un adı neden silindi?

Hatşepsut MÖ 1458 civarında öldü ve III. Tutmosis tek başına tahta geçti. Onun hükümdarlığının son yıllarında, yani Hatşepsut'un ölümünden yaklaşık 20 yıl sonra, kraliçenin heykelleri kırıldı, kabartmalardaki adı ve tasvirleri kazındı. Kırılan heykellerin bir kısmı 20. yüzyılda tapınağın yakınında bulunup yeniden birleştirildi.

Uzun süre bunun kişisel bir intikam olduğu düşünüldü. Ama silmenin bu kadar geç başlaması, bugün araştırmacıların çoğunu başka bir açıklamaya götürüyor: tahtın III. Tutmosis'in oğlu II. Amenhotep'e sorunsuz geçmesini güvenceye almak ve kadın bir firavunun emsal oluşturmasını önlemek.

Hatşepsut'un mumyası nasıl bulundu?

Hatşepsut'un Krallar Vadisi'nde kendi mezarı (KV20) vardı, ama mumyası orada değildi. 2007'de Mısırlı bir ekip, yaklaşık bir asır önce küçük bir mezarda (KV60) bulunmuş kimliği belirsiz bir kadın mumyasını Hatşepsut olarak tanımladı. Kanıt, kraliçenin adını taşıyan bir kutudaki dişin mumyanın çenesindeki boşluğa uymasıydı. Bu tanımlama geniş kabul görse de bilim dünyasında tartışılmaya devam ediyor.

Hatşepsut Tapınağı'nı gezerken nelere dikkat etmeli?

• Sabah erken gidin: tapınak doğuya, Nil'in karşı kıyısındaki Karnak'a bakar. Sabah güneşi cepheyi aydınlatır, sıcak da henüz bastırmamıştır.
• Gölge çok azdır. Şapka, güneş gözlüğü ve su yanınızda olsun; yazın öğle saatleri çok sıcaktır.
• Otoparktan tapınağa ve rampalardan terasa yürüyüş açık alanda geçer; rahat ayakkabı giyin.
• Kabartmaların renkleri en iyi Anubis ve Hathor şapellerinde görülür; bu bölümlere zaman ayırın.
• Fotoğraf çekerken flaş kullanmayın.

Luksor'un tamamı için Luksor gezi rehberi, tapınağın arkasındaki kayalıkların öbür yanındaki vadi için Krallar Vadisi yazımızı okuyabilirsiniz.

Hangi turda Hatşepsut Tapınağı var?

Hurghada, Luksor, Kahire ve Şarm el-Şeyh programımızda Hurghada'dan günübirlik yapılan Luksor turu Krallar Vadisi, Hatşepsut Tapınağı ve Karnak'ı kapsar. Hurghada'dan başlayıp dört şehri 8 günde dolaşan programımızda da Krallar Vadisi, Hatşepsut Tapınağı ve Memnon Kolosları var.

Nil cruise programımızda Batı Şeria gezisi gemi rehberi eşliğinde yapılır; bu programda ören yeri giriş ücretleri fiyata dahil değildir, ayrıntılar tur sayfasında.

Sık sorulan sorular

Hatşepsut Tapınağı'nı gezmek ne kadar sürer?

Rehberli bir ziyaret için yaklaşık bir saat yeterlidir. Kabartmaları ve şapelleri ayrıntılı görmek isterseniz bir buçuk saate kadar uzayabilir.

Hatşepsut Tapınağı Krallar Vadisi'ne yakın mı?

Çok yakın: Krallar Vadisi, tapınağın arkasındaki kayalıkların hemen öbür yanındadır. Turlarda ikisi araçla, aynı gün gezilir.

Hatşepsut'un dikilitaşı nerede?

Karnak Tapınağı'nda. Diktirdiği iki dikilitaştan biri hâlâ ayakta, diğerinin kırık tepe parçası Kutsal Göl'ün yakınında yerde durur.

Hatşepsut kaç yıl hüküm sürdü?

Yaklaşık 20 yıl, MÖ 1479-1458 civarında. İlk yıllarında naip olarak, ardından firavun olarak yönetti.

Hatşepsut neden bu kadar önemli bir firavun sayılır?

Uzun ve görece barışçıl hükümdarlığı, Punt seferi ve Mısır mimarisinin en özgün yapılarından biri olan Deir el-Bahari tapınağı yüzünden. Üstelik adı ve tasvirleri silinmeye çalışılmasına rağmen, arkeoloji sayesinde tarihteki yerine geri dönmüş nadir hükümdarlardandır.